کتاب شطرنجی، الگویابی، تقارن و هوش(راه های تقویت مهارت یادگیری) اثر دکتر آزیتا محمودپور KDS-014

این کتاب پر فروش در حوزه آموزش کودک و دانش آموز به چند نوبت چاپ رسیده است

اطلاعات کتاب

• نام محصول: کتاب شطرنجی، الگویابی، تقارن و هوش(راه های تقویت مهارت یادگیری)
• مولف: دکتر آزیتا محمودپور
• دسته بندی: کتاب و لوازم آموزشی کودک و نوجوان
• نوبت چاپ : دوم
• ناشر: انتشارات گامی تا فرزانگان
• جلد: شومیز براق
• تعداد صفحه: 154
• ابعاد: 92 × 22 سانتیمتر
• وزن: 300 گرم
• قطع: افقی و سیمی
• مصور

کتاب راه‌های تقویت مهارت‌های یادگیری: شطرنجی، الگویابی، تقارن و هوش

یادگیری کودک فقط به خواندن، نوشتن و ریاضی محدود نمی‌شود. پیش از آنکه کودک بتواند بسیاری از مهارت‌های تحصیلی را به‌خوبی یاد بگیرد، لازم است بتواند دقیق ببیند، مقایسه کند، الگوها را کشف کند، روابط میان اجزا را تشخیص دهد، موقعیت اشیا را در فضا درک کند، توجه خود را حفظ کند و برای حل یک مسئله راه‌حل پیدا کند. بسیاری از فعالیت‌هایی که در نگاه اول فقط «بازی با شکل‌ها» یا «تمرین روی کاغذ» به نظر می‌رسند، در واقع می‌توانند فرایندهای مهم شناختی و دیداری ـ فضایی را درگیر کنند. کتاب «شطرنجی، الگویابی، تقارن و هوش» با همین رویکرد، فعالیت‌هایی را حول الگوها، شبکه‌های شطرنجی، تقارن و تمرین‌های هوش و مهارت‌های یادگیری در اختیار کودک قرار می‌دهد. این اثر در سال ۱۴۰۰ در انتشارات گامی تا فرزانگان منتشر شده و ۱۵۲ صفحه دارد.

چرا این مهارت‌ها برای یادگیری مهم‌اند؟

کودک در بسیاری از فعالیت‌های روزمره و تحصیلی با شکل، موقعیت، ترتیب، فاصله، جهت و رابطه میان اجزا سروکار دارد. برای مثال:

• در خواندن باید ترتیب نشانه‌ها را دنبال کند.
• در نوشتن باید جای حروف را در فضای کاغذ تنظیم کند.
• در ریاضی باید روابط، ترتیب و الگوها را تشخیص دهد.
• در هندسه باید شکل‌ها و روابط فضایی را درک کند.
• در حل مسئله نیز باید میان اطلاعات مختلف ارتباط برقرار کند.

پژوهش‌های فراتحلیلی نشان داده‌اند که میان مهارت‌های فضایی و عملکرد ریاضی رابطه‌ای مثبت و متوسط وجود دارد. همچنین مداخلات و فعالیت‌های هدفمند می‌توانند مهارت‌های فضایی کودکان را تقویت کنند.

شطرنجی چیست؟

در فعالیت‌های شطرنجی، کودک با یک شبکه از خانه‌ها یا مربع‌ها سروکار دارد و باید جای شکل‌ها، تعداد خانه‌ها، مسیرها یا روابط میان بخش‌های مختلف را تشخیص دهد. شاید این فعالیت ساده به نظر برسد، اما کودک در جریان آن باید به چند موضوع توجه کند:

• کجا؟
• در کدام خانه؟
• چند خانه فاصله؟
• در کدام جهت؟
• چه چیزی در کنار یا مقابل آن قرار دارد؟

به همین دلیل فعالیت‌های شطرنجی می‌توانند زمینه‌ای برای تمرین توجه دیداری، جهت‌یابی، موقعیت‌یابی و درک روابط فضایی باشند.

فعالیت شطرنجی چه مهارت‌هایی را تمرین می‌کند؟

در یک فعالیت ساده، می‌توان از کودک خواست:

• یک شکل را در خانه مشخص پیدا کند؛
• شکل را از یک خانه به خانه دیگر منتقل کند؛
• تعداد خانه‌ها را بشمارد؛
• مسیر مشخصی را دنبال کند؛
• یا الگویی را در خانه‌های شطرنجی بازسازی کند.

در این فعالیت‌ها کودک همزمان باید ببیند، مقایسه کند، موقعیت را به خاطر بسپارد و پاسخ مناسب را پیدا کند.

الگویابی چیست؟

الگو یعنی نظم یا رابطه‌ای که به شکلی تکرار می‌شود یا از یک قاعده پیروی می‌کند. برای مثال:

دایره، مربع، دایره، مربع، ... یا: ● ▲ ● ● ▲ ... از کودک می‌پرسیم: «بعد از این چه شکلی باید بیاید؟» کودک باید رابطه میان اجزا را پیدا کند، نه اینکه فقط شکل قبلی را کپی کند.

چرا الگویابی مهم است؟

الگویابی کودک را به کشف رابطه و پیش‌بینی وادار می‌کند. در فعالیت‌های الگو‌یابی، کودک یاد می‌گیرد:

• شباهت‌ها را پیدا کند؛
• تفاوت‌ها را ببیند؛
• ترتیب را تشخیص دهد؛
• قاعده را کشف کند؛
• و بر اساس آن، بخش بعدی را پیش‌بینی کند.

این نوع فعالیت می‌تواند از بازی‌های ساده آغاز شود و به الگوهای پیچیده‌تر برسد.

آموزش الگویابی از ساده به دشوار

بهتر است با الگوهای دو مرحله‌ای شروع کنیم. مثلاً: قرمز ـ آبی ـ قرمز ـ آبی بعد: قرمز ـ آبی ـ زرد ـ قرمز ـ آبی ـ زرد سپس الگوهای دیداری پیچیده‌تر را معرفی کنیم. در مراحل بعد، می‌توان الگوهای حرکتی و شنیداری نیز ایجاد کرد: دست زدن ـ پا زدن ـ دست زدن ـ پا زدن  یا: صدای بلند ـ صدای آرام ـ صدای بلند ـ صدای آرام در نتیجه کودک مفهوم «قاعده» را در موقعیت‌های مختلف تجربه می‌کند.

تقارن چیست؟

تقارن یعنی دو بخش یک شکل یا تصویر نسبت به یک محور مشخص، از نظر ترتیب و جایگاه با یکدیگر رابطه مشابه داشته باشند. یک مثال ساده، پروانه است. اگر خطی از وسط بدن پروانه بکشیم، دو طرف آن شکل نسبتاً مشابهی دارند. برای کودک می‌توان مفهوم تقارن را از طریق: تصاویر، نقاشی، اشکال هندسی، آینه، و تا کردن کاغذ آموزش داد.

یک فعالیت ساده برای آموزش تقارن

یک نیمه از یک شکل را روی کاغذ رسم کنید. از کودک بخواهید نیمه دیگر را کامل کند. مثلاً: نیمی از پروانه، نیمی از خانه، نیمی از یک شکل هندسی. سپس از کودک بخواهید شکل کامل را با نمونه اصلی مقایسه کند. این فعالیت کودک را به توجه به جایگاه، فاصله، اندازه و جهت اجزا وادار می‌کند.

تقارن با آینه

یک فعالیت جذاب، استفاده از آینه است. یک شکل ساده رسم کنید و آینه را کنار خط تقارن قرار دهید. کودک مشاهده می‌کند که تصویر چگونه در طرف دیگر ظاهر می‌شود. سپس از او بخواهید حدس بزند: «اگر این قسمت اینجا باشد، تصویر آن در طرف دیگر کجا قرار می‌گیرد؟» در این فعالیت، کودک ابتدا مشاهده می‌کند و سپس پیش‌بینی می‌کند.

ارتباط این مهارت‌ها با ادراک فضایی

در فعالیت‌های شطرنجی و تقارن، کودک باید بتواند موقعیت اجزا را نسبت به یکدیگر درک کند. مفاهیمی مانند:

• بالا و پایین
• چپ و راست
• داخل و خارج
• نزدیک و دور
• کنار و مقابل
• جلو و عقب

در فعالیت‌های فضایی اهمیت پیدا می‌کنند. تقویت این مهارت‌ها از طریق فعالیت‌های عملی و دیداری می‌تواند مفید باشد؛ پژوهش‌های فراتحلیلی نیز نشان داده‌اند که فعالیت‌های هدفمند، از جمله فعالیت‌های دست‌ورزی، دیداری و حرکتی، می‌توانند مهارت‌های فضایی کودکان را تقویت کنند.

هوش در این کتاب به چه معناست؟

در فعالیت‌های آموزشی، بهتر است «هوش» را به‌صورت یک مفهوم بسیار کلی و مبهم در نظر نگیریم. تمرین‌های این حوزه معمولاً مهارت‌هایی مانند:

• استدلال
• حل مسئله
• مقایسه
• تشخیص رابطه
• توجه
• حافظه کاری
• ادراک دیداری ـ فضایی
• پیش‌بینی
• و انعطاف در یافتن راه‌حل

را درگیر می‌کنند. بنابراین هدف فعالیت‌های هوش بیشتر، پرورش شیوه فکر کردن و حل مسئله است؛ نه صرفاً بالا بردن یک نمره در آزمون هوش.

فعالیت «چه چیزی کم شده است؟»

یک تصویر یا الگو به کودک نشان دهید. سپس یکی از اجزای آن را حذف کنید. از کودک بپرسید: «کدام قسمت کم شده است؟» این فعالیت می‌تواند توجه به جزئیات، حافظه دیداری و تحلیل رابطه میان اجزا را درگیر کند.

فعالیت «قسمت بعدی چیست؟»

یک الگو ارائه کنید: △ ○ △ ○ ... و بپرسید: «بعدی چیست؟ چرا؟» نکته مهم این است که فقط پاسخ را نخواهیم. از کودک بپرسیم: «از کجا فهمیدی؟» این سؤال کودک را به توضیح فرایند فکر کردن تشویق می‌کند.

فعالیت «پیدا کن و مقایسه کن»

دو شکل تقریباً مشابه نشان دهید. از کودک بخواهید تفاوت‌ها را پیدا کند. در مرحله بعد از او بخواهید تعداد تفاوت‌ها را بگوید. سپس از او بخواهید توضیح دهد:

«کدام قسمت تغییر کرده است؟»

هدف این است که کودک فقط «ببیند» نباشد؛ بلکه دقیق مشاهده و تحلیل کند.

فعالیت «مسیر شطرنجی»

یک شبکه شطرنجی ساده رسم کنید. یک نقطه شروع و یک نقطه پایان مشخص کنید. از کودک بخواهید مسیر را پیدا کند. در مرحله بعد، چند مانع اضافه کنید. سپس از کودک بخواهید قبل از حرکت، مسیر را با انگشت نشان دهد و بعد آن را اجرا کند. این فعالیت می‌تواند توجه، برنامه‌ریزی و درک فضایی را درگیر کند.

فعالیت «الگو را ادامه بده»

چند شکل یا رنگ در اختیار کودک قرار دهید. از او بخواهید: الگو را مشاهده کند؛ قاعده را پیدا کند؛ و آن را ادامه دهد. در مرحله بعد، از کودک بخواهید خودش یک الگو بسازد و از والد یا معلم بخواهد آن را ادامه دهد. در این مرحله کودک از پاسخ‌دهنده به سازنده الگو تبدیل می‌شود.

فعالیت «تقارن با تا کردن کاغذ»

کاغذ را از وسط تا کنید. روی یک نیمه، چند نقطه رنگی قرار دهید. کاغذ را باز و بسته کنید تا کودک رابطه میان دو طرف را مشاهده کند. بعد از او بخواهید خودش چند نقطه قرار دهد و از دوستش یا والد بخواهد جای نقاط متناظر را مشخص کند.

فعالیت «از شکل به تصویر»

چند شکل هندسی در اختیار کودک قرار دهید: دایره مربع مثلث مستطیل از کودک بخواهید با آن‌ها یک تصویر بسازد. مثلاً: خانه، آدمک، ماشین، درخت. این فعالیت علاوه بر شناخت شکل‌ها، به ترکیب اجزا و تولید یک کل جدید کمک می‌کند.

اشتباه کردن بخشی از یادگیری است

وقتی کودک در یک فعالیت الگویابی یا شطرنجی پاسخ اشتباه می‌دهد، بهتر است فوراً پاسخ صحیح را در اختیار او نگذاریم. به جای آن بپرسیم: «دوباره نگاه کن. چه چیزی تکرار شده است؟» یا: «اگر این قسمت را با قسمت قبل مقایسه کنیم، چه تفاوتی می‌بینی؟» این نوع راهنمایی به کودک فرصت می‌دهد خودش رابطه را کشف کند.

سه سؤال طلایی برای فعالیت‌های شناختی

در بسیاری از فعالیت‌های این کتاب می‌توان از سه سؤال استفاده کرد:

• چه می‌بینی؟
• چه رابطه‌ای بین آنها وجود دارد؟
• از کجا فهمیدی؟

سؤال سوم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا کودک را به توضیح فرایند فکر کردن تشویق می‌کند.

سطح فعالیت باید با کودک متناسب باشد

فعالیت شناختی زمانی مفیدتر است که نه بیش از حد آسان باشد و نه آن‌قدر دشوار که کودک از ابتدا نتواند راه‌حل پیدا کند. بهتر است:

• با الگوی ساده شروع کنیم؛
• بعد یک متغیر اضافه کنیم؛
• سپس پیچیدگی را افزایش دهیم؛
• و در نهایت از کودک بخواهیم مسئله‌ای مشابه را خودش طراحی کند.

این روند به کودک کمک می‌کند از مشاهده به تحلیل و از تحلیل به تولید برسد.

نقش والدین

والدین می‌توانند بسیاری از این فعالیت‌ها را بدون تجهیزات خاص انجام دهند. در خانه می‌توان: با جوراب‌ها الگو ساخت؛ اسباب‌بازی‌ها را طبقه‌بندی کرد؛ با مهره‌ها ترتیب ایجاد کرد؛ با کاغذ تقارن ساخت؛ در پیاده‌روی الگوها و شکل‌ها را پیدا کرد؛ و با لگو یا مکعب، ساختارهای فضایی ایجاد کرد. مهم‌تر از همه، والد باید به کودک فرصت فکر کردن بدهد. به جای: «جواب این است.» بگوییم: «چه فکری کردی که به این جواب رسیدی؟»

نقش معلم

معلم می‌تواند فعالیت‌های شطرنجی، الگویابی و تقارن را به حوزه‌های دیگر یادگیری نیز مرتبط کند. برای مثال: در ریاضی: الگو و رابطه در هنر: تقارن و ترکیب شکل‌ها در علوم: مشاهده و دسته‌بندی در خواندن و نوشتن: ترتیب و جهت در حل مسئله: کشف قاعده و انتخاب راه‌حل در نتیجه فعالیت فقط یک تمرین مجزا باقی نمی‌ماند و به یادگیری‌های دیگر پیوند می‌خورد.

نقش درمانگر و دانشجو

این فعالیت‌ها می‌توانند برای مشاهده و تمرین مهارت‌های مختلف شناختی نیز مورد استفاده قرار گیرند؛ برای مثال بررسی شود کودک:

• چقدر به جزئیات توجه می‌کند؛
• چگونه اطلاعات دیداری را سازمان می‌دهد؛
• آیا می‌تواند یک الگو را حفظ کند؛
• چقدر در تشخیص رابطه موفق است؛
• چگونه با خطا برخورد می‌کند؛
• و آیا می‌تواند راهبرد خود را توضیح دهد.

البته عملکرد در یک فعالیت منفرد به‌تنهایی مبنای تشخیص اختلال یا تعیین سطح هوش نیست و در صورت وجود نگرانی، ارزیابی تخصصی و جامع ضرورت دارد.

یک روش ساده برای اجرای تمرین‌ها

برای هر فعالیت می‌توان این شش مرحله را دنبال کرد:

1. مشاهده: کودک ابتدا فعالیت را ببیند.
2.  توضیح: دستور به زبان ساده بیان شود.
3.  الگودهی: یک نمونه اجرا شود.
4.  حل مستقل: کودک خودش تلاش کند.
5.  گفت‌وگو: کودک توضیح دهد چگونه به پاسخ رسیده است.
6. دشوارتر کردن: در صورت موفقیت، مرحله بعدی ارائه شود.

در این روش فقط پاسخ نهایی مهم نیست؛ فرایند فکر کردن کودک نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

یک فعالیت ترکیبی

یک شبکه شطرنجی در اختیار کودک قرار دهید. در چند خانه شکل‌های مختلف قرار دهید. از کودک بخواهید: ابتدا جای هر شکل را پیدا کند؛ سپس الگوی شکل‌ها را تشخیص دهد؛ بعد یک خانه خالی را کامل کند؛ و در مرحله آخر شکل قرینه آن را در طرف مقابل قرار دهد. در یک فعالیت، چند مهارت با هم تمرین می‌شوند: توجه + حافظه دیداری + درک فضایی + الگویابی + تقارن + حل مسئله

چه زمانی فعالیت را متوقف کنیم؟

اگر کودک:  به‌شدت خسته شده، مکرراً بدون توجه پاسخ می‌دهد، دیگر علاقه‌ای نشان نمی‌دهد، یا از انجام فعالیت مضطرب می‌شود، بهتر است فعالیت کوتاه شود و بعداً ادامه پیدا کند. هدف، تبدیل تمرین شناختی به تجربه‌ای مثبت و قابل یادگیری است، نه طولانی کردن زمان تمرین.

نکته‌ای مهم درباره «هوش»

بهتر است به کودک نگوییم: «این تمرین برای باهوش شدن توست.» بهتر است بگوییم: «این بازی کمک می‌کند بهتر دقت کنی، رابطه‌ها را پیدا کنی و راه‌حل‌های مختلف را امتحان کنی.» این بیان، هدف واقعی فعالیت را روشن‌تر می‌کند و کودک را به فرایند یادگیری توجه می‌دهد.

چرا فعالیت‌های فضایی ارزش آموزشی دارند؟

شواهد پژوهشی نشان می‌دهند مهارت‌های فضایی با عملکرد ریاضی ارتباط دارند و این مهارت‌ها تا حدی قابل آموزش و تقویت هستند. یک فراتحلیل درباره کودکان ۰ تا ۸ سال نیز نشان داده است که انواع برنامه‌های تقویت مهارت فضایی، از جمله فعالیت‌های دست‌ورزی، نشانه‌های دیداری و آموزش‌های حرکتی ـ فضایی، می‌توانند به بهبود مهارت‌های فضایی کمک کنند. بنابراین فعالیت‌هایی مانند الگویابی، تقارن و شطرنجی را می‌توان تنها سرگرمی ندید؛ آن‌ها می‌توانند بخشی از تجربه آموزشی کودک باشند.

این کتاب برای چه کسانی مفید است؟

برای دانش‌آموز ، فعالیت‌هایی برای تمرین مشاهده، الگویابی، تقارن و حل مسئله در قالبی دیداری و جذاب.

برای والدین،  ایده‌هایی برای تبدیل بازی‌ها و فعالیت‌های روزمره به فرصت‌های یادگیری.

برای معلمان ، فعالیت‌هایی برای تمرین مهارت‌های دیداری ـ فضایی، توجه، الگو و حل مسئله در کنار برنامه آموزشی.

برای دانشجویان، نمونه‌هایی عینی برای شناخت برخی فرایندهای شناختی و دیداری ـ فضایی.

برای درمانگران، فعالیت‌هایی که می‌توانند متناسب با هدف مداخله و سطح کودک، در کنار ارزیابی تخصصی مورد استفاده قرار گیرند.

جمع‌بندی

کتاب «شطرنجی، الگویابی، تقارن و هوش؛ راه‌های تقویت مهارت‌های یادگیری» تألیف دکتر آزیتا محمودپور، اثری در حوزه فعالیت‌های آموزشی و شناختی کودک است که با تمرکز بر تمرین‌های شطرنجی، الگویابی، تقارن و فعالیت‌های مرتبط با مهارت‌های یادگیری، می‌تواند فرصتی برای تمرین مشاهده، توجه، روابط فضایی، کشف الگو و حل مسئله فراهم کند. اطلاعات کتاب‌شناختی موجود، انتشار آن را در سال ۱۴۰۰ توسط انتشارات گامی تا فرزانگان و در ۱۵۲ صفحه ثبت کرده است.

نکته مهم این است که کودک در این فعالیت‌ها فقط قرار نیست جواب درست پیدا کند؛ باید یاد بگیرد: دقیق ببیند، مقایسه کند، رابطه را پیدا کند، حدس بزند، راه‌حل را امتحان کند و درباره فکر خود توضیح دهد. به همین دلیل، فعالیت‌های شطرنجی، الگویابی و تقارن می‌توانند از یک تمرین ساده روی کاغذ فراتر بروند و به فرصتی برای رشد تفکر، ادراک فضایی، توجه و حل مسئله تبدیل شوند. و شاید پیام اصلی این کتاب را بتوان این‌گونه بیان کرد:

برای تقویت یادگیری، همیشه لازم نیست کودک بیشتر حفظ کند؛ گاهی لازم است بیشتر ببیند، کشف کند، رابطه پیدا کند و فکر کند.

منابع References

گروه آموزشی مهارت های یادگیری کودکان(گام یک)

• کانال تلگرام:       game_yek 
• اینستاگرام:        game_yek
• پیام رسان ایتا: 09302868121